Menu

Participerende observatie, hulpmiddel bij werken in wijken

Een deel van de medewerkers in het sociale domein (bijvoorbeeld woningcorporaties, gemeenten en welzijnsorganisaties) zijn werkzaam in wijken en buurten. Zij zetten zich in om van die wijken en buurten prettige, eigentijdse en toekomstbestendige leefomgevingen te maken. 
In de praktijk worden zij daarbij vaak geconfronteerd met apathie, gebrek aan medewerking of zelfs weerstand. Vaak wordt dit gedrag van bewoners gezien als onwil van mensen om zelf verantwoordelijkheid te nemen en te participeren.
De communicatie die vanuit de corporatie, de gemeente of de welzijnsorganisatie wordt georganiseerd is te vaak zendergestuurd en schiet tekort om echt zicht te krijgen op wat mensen bezighoudt en om vertrouwen te winnen. Het gebrek aan wederzijds begrip en vertrouwen is een belangrijke oorzaak van bovengeschetst gedrag van bewoners.
Een manier om daadwerkelijk contact met bewoners tot stand te brengen is de participerende observatiemethode.

Bij stedelijke vernieuwing en wijkontwikkeling zijn de harde, fysieke aspecten vaak leidend. Bij het beheer wordt sterk geacteerd op het bestrijden van incidenten. De lange termijn beslissingen worden doorgaans genomen op grond van cijfers, politieke overwegingen en beleidsnota's en helaas te weinig op grond van wensen en behoeften van bewoners.
Bewoners zijn in dit krachtenveld vaak het spreekwoordelijke ‘vijfde wiel aan de wagen’. Er wordt veel over hen gesproken en weinig met hen. Ik wil hier zeker niet suggereren dat het allemaal slecht is wat er gebeurt. Sterker nog, gelet op ons politieke bestel en de verdeling van de beperkte financiële middelen, is de werkwijze zeker begrijpelijk. Maar, de positie van de bewoner kan en moet verbeteren. De wens om te verbeteren blijkt gelukkig ook uit bijvoorbeeld de Omgevingswet, die juist veel aandacht vraagt voor participatie.

Opmerkingen 'worden meegenomen'
Communicatie is nog te vaak een eenzijdig proces van informeren. Er worden websites gebouwd en nieuwsbrieven verspreid. Tijdens bewonersbijeenkomsten komt meestal slechts een klein deel van de bewoners opdagen. Degenen die komen, zijn zij die toch wel van zich laten horen. Anderen voelen zich onwennig, zijn terughoudend met het stellen van vragen of domineren de avond met emotionele reacties. Na afloop van de bijeenkomst verdwijnen bewoners weer in de wijk. Medewerkers van de gemeente, de corporatie en de welzijsnorganisatie zoeken hun vertrouwde kantooromgeving weer op. Opmerkingen en suggesties ‘worden meegenomen’. Het duurt vervolgens vaak weer een hele tijd voor het volgend persoonlijk contact plaatsvindt. Van een daadwerkelijke dialoog is nauwelijks sprake.

Participerende observatie
Een goede manier om vast te stellen wat er in een wijk echt leeft, welke behoeften bewoners daadwerkelijk hebben, waar ze van dromen en waarvan ze wakker liggen, hoe de sociale structuur is opgebouwd, wie de opinionleaders zijn en welke waarden en normen hun gedrag bepalen, is door deel uit te maken van de wijk. Een methode, afkomstig uit de culturele antropologie, die zich bij uitstek hiervoor leent is de ‘participerende observatie’. In het kort komt het er op neer dat je als buitenstaander een tijd in de wijk gaat wonen. Je leeft tussen en met de bewoners, praat met ze, deelt lief en leed, observeert en wint hun vertrouwen. Pas dan krijg je een beeld van de werkelijkheid en kun je op basis van respect, vertrouwen en behoeften tot de juiste en gedragen beslissingen komen.

Leven in de wijk

Het gaat echter waarschijnlijk te ver om medewerkers te vragen om hun gezin, hun comfortabele woning en hun vertrouwde sociale omgeving gedurende een aantal maanden in te ruilen voor een verouderde woonwijk. Een wijk met bovendien vaak fysieke, sociale en economische rafelrandjes. En, hoewel het zeker de moeite waard zou zijn om de methodiek eens toe te passen, ga ik hier maar uit van een lichte variant op die 'participerende oberservatiemethode'.  
Want van de essentie van die methode, kunnen we weldegelijk leren. 

Van informatiepunt naar ontmoetingsplaats
Soms zien we dat er bij herstructureringsprojecten een informatiecentrum wordt ingericht en bij renovatieprojecten een inloopspreekuur in de bouwkeet plaatsvindt. Ten behoeve van het beheer zijn er in wijken en buurten vaak wijkpunten waar eveneens eenmaal per week een spreekuur plaatsvindt. De plek dient tevens als vergaderruimte voor het buurtcomité. Ondanks de nobele gedachten achter al deze initiatieven, leiden ze uiteindelijk dikwijls niet tot het gewenste resultaat: een substantiële, positieve bijdrage aan vertrouwen, draagvlak en participatie. Oorzaak: het ontbreken van daadwerkelijk menselijk contact.

Een informatie- annex wijkcentrum moet eigenlijk een laagdrempelige omgeving zijn waar bewoners en professionals elkaar minstens 5 dagen per week en 8 uren per dag ontmoeten. Een plaats waar bewoners zonder enige schroom en verplichtingen binnenlopen: voor informatie, met klachten, suggesties, een kop koffie, om de krant te lezen of gewoon voor een praatje. Een gebouw waar professionals hun werkplek hebben.  Een plaats waar bewoners samen met die professionals keuzes en beslissingen nemen voor de wijk. 
Uiteraard leidt deze manier van werken alleen tot het gewenste resultaat als alle relevante medewerkers van verschillende organisaties deze plek als zodanig gebruiken. Bovendien moeten ze voldoende mandaat hebben en beschikken over de noodzakelijke (financiële) middelen. Het belangrijkste is echter dat ze daadwerkelijk weten wat er onder bewoners leeft. En, dat kan alleen door intensief en gelijkwaardig menselijk contact.

Gedrag medewerkers
Werken op locatie, betekent deel uitmaken van de wijk. Medewerkers moeten dagelijkse contacten met bewoners zien als onderdeel van hun werk. Het vraagt om medewerkers met een hoge mate van communicatiebewustzijn en om gedrag dat gericht is op het tot stand brengen van contacten.
Dat gedrag kan vorm krijgen door de dagelijkse inkopen in de buurtwinkel te doen. Door iedere dag door de wijk te lopen en gesprekken te voeren met kinderen en volwassenen. Regelmatig eten in een restaurant in de wijk en bewoners spontaan uitgenodigen voor een kop koffie. Omgekeerd gaan professionals zelf natuurlijk ook bij buurtbewoners op de koffie. Ze lopen binnen bij de bingo, de repititie van de dansvereniging en bezoeken het jaarlijks Sinterklaasfeest en Halloween.

Tijdens de gesprekken gaat het vooral over de bewoners. Medewerkers tonen interesse in hoe de mensen wonen en leven. Ze willen weten hoe ze de kost verdienen, of ze kunnen rondkomen, met wie ze feesten en rouwen en wat ze in hun vrije tijd doen. Ze willen weten waar jongeren de avonduren en weekenden doorbrengen, van welke sportvereniging ze lid zijn, waar ze zich zorgen over maken en waarvan ze dromen. Kortom professionals die daadwerkelijk gadeslaan en de dialoog aangaan. Die zonder waardeoordeel het dagelijks leven observeren en bespreekbaar maken.

Vertrouwen
De participerende observatiemethode gaat in theorie uit van een permanente aanwezigheid: 24 uur per dag, 7 dagen in de week. Dat bereiken we niet met de aanwezigheid van werken op locatie. Maar met medewerkers die werken vanuit het gedachtengoed van deze methode, maken we een stap in de goede richting. Een stap die veel nuttige informatie oplevert en resulteert in vertrouwen.
Een gezamenlijke ontmoetingsplek op locatie of op z'n minst een bijna permanente aanwezigheid in wijken en buurten, leidt bovendien tot een betere kennisuitwisseling tussen professionals onderling en met bewoners. Tot korte lijnen en de mogelijkheid om snel in de spelen op actuele gebeurtenissen.
Participerende observatie, een methode die waarschijnlijk in de praktijk niet ten volle uitvoerbaar is, maar waarvan de essentie kan bijdragen aan daadwerkelijk contact met bewoners, aan wederzijds begrip, vertrouwen, draagvlak en participatie. 

Laatst aangepast opwoensdag, 14 augustus 2019 12:51

Gerelateerde items (op tag)

Laat een reactie achter

Zorg ervoor dat u de verplichte (*) velden invult waar dit is aangegeven. HTML code is niet toegestaan.

Log In

Log in with Facebook

Wachtwoord vergeten? / Gebruikersnaam vergeten?